1-9-1- کتابها:9
2-9-1- مقالات:10
3-9-1- پایان نامه ها:14
فصل دوم
مبانی نظری
1-2- نظریه، مدلها و رویکردهای پایه19
1-1-2- نظریه مکان مرکزی19
2-1-2- نظریه سرمایه داری بهره بری 22
3-1-2- نظریه قطب رشد27
2-2- رویکردهای مرتبط با روابط شهر و روستا29
1-2-2- رویکرد مرکز – پیرامون29
2-2-2- رویکرد توسعه اگروپلیتن31
3-2-2- رویکرد کارکردهای شهری در توسعه روستایی32
4-2-2- رویکرد شبکه منطقه ای 34
3-2- رویکرد نظری حاکم بر تحقیق و مدل مفهومی40
فصل سوم
بستر طبیعی و اجتماعی-اقتصادی
1-3- موقعیت و وسعت43
2-3- ساختار محیطی- اکولوژیکی45
1-2-3- ساختار زمین45
2-2-3- اشکال ناهمواری46
3-2-3- وضعیت آب و هوا51
1-3-2-3- گرما53
2-3-2-3- وضعیت بارش55
1-3-2-3- منحنی آمبروترمیک59
4-3-2-3- طبقه بندی اقلیمی59
5-3-2-3- وضعیت باد60
4-2-3- بررسی منابع آب61
5-2-3- بررسی خاک61
6-2-3- وضعیت پوشش گیاهی62
3-3- ویژگی های اجتماعی- اقتصادی بخش مرکزی63
1-3-3- سابقه سکونت و فعالیت در محدوده مورد بررسی64
2-3-3- مقایسه جمعیتی و سکونتگاهی بخش مرکزی در استان و شهرستان65
3-3-3- تعداد، توزیع و تراکم نسبی جمعیت بخش مرکزی شهرستان مهرستان66
4-3-3- پراکنش روستاها بخش مرکزی در ردههای جمعیتی بر اساس خانوار67
5-3-3- ساختار جنسی و سنی جمعیت70
6-3-3- روند تحولات خانوارهای روستایی بخش مرکزی71
7-3-3- روند تحولات جمعیتی روستاهای بخش مرکزی72
8-3-3- بررسی ابعاد خانوار74
9-3-3- سواد و آموزش74
10-3-3- وضعیت اشتغال و بار تکفل75
11-3-3- ساختار اقتصادی بر اساس فعالیت در بخش عمده اقتصادی76
12-3-3- بررسی وضعیت کشاورزی78
1-12-3-3- زراعت79
2-12-3-3- دامداری82
3-12-3-3- باغداری83
11-3-3- وضعیت خدمات و امکانات موجود در بخش مرکزی80
4-3- جمع بندی93
فصل چهارم
مکانیسمهای موثر بر روابط شهر و روستا
مقدمه:96
1-4- انواع روابط و عناصر برقراری روابط:96
2-4- ویژگیهای اقتصادی -اجتماعی جامعه نمونه تحقیق:97
1-2-4- ویژگیهای جامعه نمونه تحقیق در سطح خانوار:97
1-1-2-4- بعد خانوار:97
2-1-2-4- ساختار سنی:98
3-1-2-4- وضع سواد و تحصیلات:100
3-4- ویژگیهای تولیدی خانوارها:101
1-3-4- زراعت:102
1-3-4- باغداری:103
1-3-4- دامداری:103
4-4- روابط شهر و روستا بر اساس کارکردهای وضع موجود:104
1-4-4- روابط اقتصادی شهر و روستا:105
1-1-4-4- روابط و مناسبات تولیدی:105
2-1-4-4- مالکین ساکن شهر:107
1-2-1-4-4- شیوه اداره اراضی مالکین ساکن شهر:111
3-1-4-4- روابط پولی و نظام اعتباری روستاییان برای تولید محصولات کشاورزی114
2-1-4-4- جریان کالا و تولیدات و مکانیسم بازار:114
1-4-4- روابط اداری-سیاسی و خدماتی شهر و روستا:120
1-1-4-4- توزیع فضایی و روابط پشتیبانی -ترویجی:121
5-4- جمع بندی:125
فصل پنجم
جمعبندی، نتیجه گیری، آزمون فرضیات و پیشنهادات
1-5-جمع بندی128
2-5- آزمون فرضیات:130
3-5- نتیجه گیری:135
4-5- پیشنهادات:138
منابع و ماخذ139
ضمایم142
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 1-1: طبقه بندی نقاط روستایی بخش مرکزی بر اساس فاصله از شهر زابلی3
جدول شماره 2-1: وضعیت پراکندگی تعداد روستای مورد بررسی و خانوارهای نمونه4
جدول شماره1-2: پیوندها و وابستگیهای شهر و روستا36
جدول شماره 1-3 : طبقه بندی ارتفاعی بخش مرکزی شهرستان مهرستان47

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول شماره2-3: طبقه بندی شیب بخش مرکزی شهرستان مهرستان49
جدول شماره 3-3: موقعیت طبیعی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان51
جدول شماره4-3: میانگین درجه حرارت شهرستان مهرستان از 1986 تا 200555
جدول شماره5-3: میانگین بارش شهرستان مهرستان از 1986 تا 200558
جدول شماره 6-3: ضریب دو مارتن60
جدول شماره 7-3: سرعت و جهت غالب باد در ایستگاه سراوان60
جدول شماره 8-3 : مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139065
جدول شماره 9-3: تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139066
جدول شماره10-3 : توزیع جمعیت شهری و روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان 139066
جدول شماره 11-3 : پراکنش جمعیت و تراکم نسبی بخش مرکزی شهرستان مهرستان به تفکیک دهستان 139067
جدول شماره12-3: ردههای جمعیتی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان سال139068
جدول شماره 13-3: گروه های سنی به تفکیک جنس در بخش مرکزی سال 139070
جدول شماره 14-3: تعداد خانوار بخش مرکزی طی سال‌های 13655- 139072
جدول شماره 15-3: تعداد جمعیت بخش مرکزی طی سال‌های 1375- 139073
جدول شماره 16-3: تحولات بعد خانوار بخش مرکزی به تفکیک دهستان طی سال‌های 1375- 139074
جدول شماره 17-3 : وضعیت سواد و آموزش در بخش مرکزی به تفکیک جنس و دهستان طی سال‌های 139075
جدول شماره 18-3 : وضعیت شاخص های اشتغال در بخش مرکزی به تفکیک دهستان طی سال‌های 139076

جدول شماره 19-3: توزیع شاغلان در بخشهای عمده اقتصادی بخش مرکزی شهرستان مهرستان در سال 139077
جدول شماره 20-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمینهای زراعی79
جدول شماره 21-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمینهای زراعی آبی79
جدول شماره 22-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمینهای زراعی دیم80
جدول شماره 23-3: سطح کاشت، میزان تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی شهرستان مهرستان در سال 139281
جدول شماره 24-3: تعداد بهره برداریهای دارای دام و تعداد دام آن‌ها82
جدول شماره 25-3: تعداد بهره برداریهای دام کوچک و تعداد دام آن‌ها83
جدول شماره 3-3: موقعیت طبیعی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان51
جدول شماره4-3: میانگین درجه حرارت شهرستان مهرستان از 1986 تا 200555
جدول شماره5-3: میانگین بارش شهرستان مهرستان از 1986 تا 200558
جدول شماره 6-3: ضریب دو مارتن60
جدول شماره 7-3: سرعت و جهت غالب باد در ایستگاه سراوان60
جدول شماره 8-3 : مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139065
جدول شماره 9-3: تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139066
جدول شماره 26-3: بهره برداریهای دارای گاو و گوساله و تعداد دام83
جدول شماره 27-3: تعداد و مساحت بهره برداریهای با زمین باغی84
جدول شماره28-3: سطح بارو و غیر بارو(هکتار) و میزان تولید(کیلوگرم) محصولات باغی شهرستان مهرستان در سال 139285
جدول شماره 29-3 : خدمات زیربنایی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139087
جدول شماره 30-3 : خدمات اداری -سیاسی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139088
جدول شماره 31-3: خدمات بهداشتی-درمانی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139089
جدول شماره 32-3: خدمات آموزشی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139090
جدول شماره 33-3 : خدمات تجاری-بازرگانی و فرهنگی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139091
جدول شماره 34-3: خدمات پشتیبانی-ترویجی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139092
جدول شماره 35-3: خدمات ارتباطی و تعداد روستاهای برخوردار بخش مرکزی به تفکیک دهستان سال 139093
جدول1-4: طبقه بندی خانوارهای نمونه تحقیق98
جدول 2-4: توزیع سنی سرپرستان خانوار جامعه نمونه99
جدول 3-4: وضعیت سواد سرپرستان خانوار جامعه نمونه100
جدول 4-4: وضعیت اشتغال خانوار جامعه نمونه101
جدول 5-4: میانگین برداشت تولیدات زراعی خانوارهای نمونه103
جدول 6-4: میانگین برداشت تولیدات زراعی خانوارهای نمونه103
جدول 7-4: میانگین تعداد دام خانوارهای نمونه104
جدول 8-4: مقدار زمین زراعی و باغی در اختیار خانوارهای نمونه و نوع مالکیت آنها106
جدول 9-4: شیوه بهرهبرداری و میزان زمین در اختیار مالکین ساکن شهر108
جدول 10-4: تعداد مالک ساکن شهر در روستاهای نمونه و شیوه بهرهبرداری آنها111
جدول 11-4: نحوه فروش مازاد تولیدی خانوارهای نمونه115
جدول 12-4: نحوه فروش مازاد تولیدی محصولات باغی خانوارهای نمونه به تفکیک روستا116
جدول 13-4: مکانهای اصلی تامین نیازهای اساسی خانوارهای نمونه (به درصد)121
فهرست نقشهها
عنوان صفحه
نقشه 1-1: پراکندگی روستاهای نمونه بخش مرکزی شهرستان مهرستان5
نقشه شماره1-3: موقعیت بخش مرکزی در شهرستان، استان و کشور44
نقشه شماره 2-3: توپوگرافی و پراکنش فضایی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی48
نقشه شماره 3-3: طبقات شیب و پراکنش سکونتگاههای بخش مرکزی شهرستان مهرستان50
نقشه شماره 4-3: وضعیت توپوگرافی شهرستان مهرستان در مقایسه با شهرستانهای مجاور52
نقشه شماره 5-3: پراکنش فضایی طبقات جمعیتی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان69
نقشه شماره 1-4: پراکنش فضایی روستاهای نمونه دارای مالک ساکن شهر110
نقشه شماره 2-4: پراکنش فضایی شیوه بهرهبرداری در روستاهای نمونه دارای مالک ساکن شهر112
نقشه شماره 2-4: مکان فروش مازاد محصولات باغی خانوارهای نمونه به تفکیک روستا118
نقشه4-4: پراکنش فضایی و مراجعات پشتیبانی-ترویجی روستاهای نمونه124
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 1 -3: میانگین ماهیانه درجه حرارت هوای ایستگاه سراوان طی سالهای 2005-198654
نمودار 2-3: میانگین ماهیانه بارش ایستگاه سراوان طی سالهای 2005-198656
نمودار 3-3: پراکندگی فصلی بارش در شهرستان سراوان57
نمودار 4-3: منحنی آمبروترمیک بر اساس دادههای دما و بارش ایستگاه سراوان59
نمودار 5-3 : هرم سنی جمعیت بخش مرکزی سال 139071
نمودار 6-3 : تعداد خانوار بخش مرکزی از سال 1375-139072
نمودار 7-3 : تحولات جمعیتی بخش مرکزی از سال 1375-139073
نمودار 8-3: توزیع شاغلان در بخشهای عمده اقتصادی بخش مرکزی شهرستان مهرستان در سال 139078
نمودار1-4: وضعیت تعداد خانوارهای نمونه تحقیق98
نمودار 2-4: توزیع سنی سرپرستان خانوار جامعه نمونه99
نمودار 3-4: وضعیت سواد سرپرستان خانوار جامعه نمونه100
نمودار 4-4: وضعیت اشتغال خانوار جامعه نمونه102
نمودار 5-4: مقدار زمین زراعی در اختیار خانوارهای نمونه106
نمودار 6-4: مقدار زمین باغی در اختیار خانوارهای نمونه107
نمودار7-4: مساحت زمینهای زراعی در اختیار مالکین ساکن شهر109
نمودار7-4: مساحت زمینهای باغی در اختیار مالکین ساکن شهر109
نمودار 8-4: محل فروش مازاد محصولات زراعی خانوارهای نمونه117
نمودار 9-4: محل فروش مازاد محصولات باغی خانوارهای نمونه117
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1: فرایند انجام تحقیق7
شکل شماره 1-2: مدل مفهومی تحقیق بر اساس رویکرد حاکم بر تحقیق41Error! Bookmark not defined.
شکل 1-5: روابط بین یافته های تحقیق در راستای تایید فرضیه اول132
شکل 2-5: روابط بین یافته های تحقیق در راستای تایید فرضیه دوم134
1-1- بیان مسئله و ضرورت تحقیق
اهمیت توجه به مناسبات شهر و روستا تا بدانجاست که بسیاری معتقدند، برای فهم و تعدیل پویایی جریان فقر در کشورها، بویژه کشورهای در حال توسعه که در معرض شهرنشینی، یا به سخن بهتر، شهرگرایی شتابان قرار دارند، تنها در غالب تاکید بر نحوه و دامنه روابط متقابل و تعامل میان عرصههای روستایی و شهری قابل فهم و چارهجویی استاین تاکید از آن رو است که دهههای اخیر، به خاطر وجود بستگیهای موجود بین محیطهای روستایی و شهری، نوعی پیوستگی شکننده بین این دو عرصه زیستی پدیدار شده استاین پیوستگی در قالبی نظامور عمل می کند و بر این مبنا، انچه در یکی از این دو عرصه اتفاق میافتد، لاجرم بر عرصه دیگری نیز اثرگذار خواهد بود (سعیدی،1390، 74). روابط شهر و روستا مجموعه روابط کالبدی-فضایی، اجتماعی-اقتصادی و حقوقی سیاسی سکونتگاههای روستایی با کانونهای کوچک و بزرگ شهری را شامل میشودبحث از روابط شهر و روستا در بررسیهای علوم اجتماعی، به ویژه مطالعات جغرافیایی، از سابقه نسبتا طولانی برخوردار است، اما سرآغاز بحثهای جدی و علمی در این باره به دهه 1940 برمیگردد (سعیدی، 1387، 395). در دوره معاصر هانس بوبک1 جغرافیدان اتریشی برای نخستین بار (1948م) با بررسی این مناسبات در ایران، موضوع را به شیوهای نوین و در چارچوب نظریهای تازه مورد توجه و بررسی قرار دادهانس بوبک در نوشتههای پیشتاز خود در زمینه روابط شهرها و حوزه پیرامونی(روستایی) در کشورهای شرق اسلامی، بویژه ایران، این گونه روابط سلطه را در قالب نظریه سرمایهداری بهرهبری و مناسبات انگلی شهری-روستایی مطرح ساخته است ( سعیدی، 1390، 79). از آنجا که هر نظام کلیتی متشکل از اجزاء و عناصر مرتبط و قاعدتا هماهنگ به منظور نیل به هدف معین به شمار آورد(سعیدی، 1388، 3). میتوان نظام بهرهبرداری را نظامی شامل مجموعهای از نیروهای تولیدی و روابط اجتماعی مترتب بر آن به حساب آورد نظام بهره برداری یک مفهوم حقوقی و در عین حال اجتماعی-اقتصادی است که بر مبنای آن، روابط حقوقی و مناسبات اجتماعی-اقتصادی افراد در ارتباط با زمین، نوع و حدود مالکیت، حق تصرف، نحوه بهرهگیری از عوامل تولید، بویژه زمین وآب و نهایتا نظام کار تعیین گرددبر همین بنیاد، گونه روابط و مناسبات در عرصه سکونتگاهی و روابط فضایی، از جمله روابط شهر و روستا و نیز تفاوتهای مکانی-فضایی نیز تجلی مییابنددر ارتباط با روابط شهر و روستا، گذشته از سایر روندها، فرایند مبادله مازاد محصول از اهمیت ویژهای برخوردار است (سعیدی و مکانیکی ، 1387، 5 ). روستاهای بخش مرکزی شهرستان زابلی با 169 آبادی روستایی و 8353 خانوار با 34877 نفر جمعیت و اتکا بر اقتصاد و نظام تولیدی خود روابطی را با شهر زابلی برقرار کردهاند ، خرما محصول غالب روستاهای ناحیه زابلی است که در تامین درامد روستائیان ناحیه نقش عمدهای دارد . روستائیان در زمینه بازاریابی این محصول مشکلاتی از جمله نبود امکانات نگهداری، اصناف و تشکلها مواجهاند . در این بین دلالان شهری با پیش خرید این محصول به صورت نارس و سپس با بسته بندی و انتقال آن به سردخانهها داخل شهر با قیمت بسیار بالاتر به فروش میرسانند در این میان روستائیان که تولید کننده هستند بیشترین ضرر را متحمل میشوند چرا که به بازار دسترسی ندارند و محصول را با قیمت ارزان میفروشند. با ادامه این روند یعنی تولید(خرما) در روستاهای ناحیه زابلی و خارج شدن قسمت اعظم سرمایه از نظام تولیدی و انتقال به شهر، منجر به رشد شهر زابلی و واپس ماندن روستاهای پیرامونی میشود.
2-1- سؤالات تحقیق
1-بین شهر زابلی و حوزه پیرامونی(روستایی) از بعد اقتصادی چه نوع روابطی حاکم است؟
2-عوامل و نیروهایی که بر شکل گیری این روابط اثرگذار هستند، کدامند؟
3-1-فرضیات تحقیق
پاسخهایی که به عنوان فرضیه به سوالات تحقیق حاضر صورت بندی شده، دو فرضیه به قرار زیر میباشند:
1-بین شهر زابلی و حوزه پیرامونی(روستایی) یک رابطه یک سویه به صورت سلطه شهر بر حوزه پیرامونی آن حاکم شده است.
2-مناسبات تولید، شیوه انتقال و مبادله تولید مبتنی بر واسطه گری، ضعف وجود خدمات پشتیبان تولید سبب شکل گیری این رابطه شده است.
4-1-اهداف تحقیق
در پژوهش حاضر به دنبال اهداف زیر هستیم:
1-شناخت نوع و دامنه روابط بین شهر زابلی و حوزه پیرامونی(روستایی)؛
2-تبیین عوامل اثرگذار بر شکل گیری نوع و دامنه روابط بین شهر زابلی و حوزه پیرامونی(روستایی)؛
3-ارائه راه حل علمی در زمینه بازاریابی محصول خرما.
5-1-روش تحقیق
1-5-1- جامعه آماری و روش نمونهگیری
1-1-5-1 جامعه آماری
جامعه مجموعه اعضای حقیقی یا فرضی است که نتایج پژوهش به انتقال داده میشود(دلاور،1391، 89). جامعه آماری مورد مطالعه در این تحقیق 169 روستای بخش مرکزی شهرستان مهرستان میباشد. این 169 روستا 8353 خانوار و 34788 نفر جمعیت دارند.
2-1-5-1- روش نمونه گیری و حجم نمونه
در نمونهگیری با توجه به اهداف و فرضیات تحقیق از روش طبقهای استفاده شده است. نمونهگیری طبقهای به دو منظور اصلی مورد استفاده قرار میگیرد. اولا، وقتی پژوهشگر میخواهد مطمئن شود مقوله خاصی از جمعیت در نمونه حضور دارند آن هم با همان نسبتی که در جمعیت دارند. برای انجام دادن این کار باید بتوان عناصر جمعیت را بر حسب خصوصیات مورد نظر شناسایی کرد(بلیکی، 1392، 260). در پژوهش حاضر با استفاده از روش نمونهگیری طبقهای معیار فاصله نقاط روستایی از شهر زابلی برای انتخاب روستاها مورد توجه قرار گرفتهاند. با توجه به این معیار انتخاب روستاها به شرح ذیل انجام گرفت:
الف- روستاها بر مبنای فاصله به پنج گروه تقسیم شدند،
جدول شماره 1-1: طبقهبندی نقاط روستایی بخش مرکزی بر اساس فاصله از شهر زابلی
طبقه بندی، فاصله از شهر(کیلومتر)تعداد روستافراوانی(درصد)تعداد روستای نمونه19-8/34406/26539-206268/36759-404621/27679-601428/82بالای 80377/10مجموع16910020ماخذ: محاسبات محقق بر روی نقشه 1:100000، سازمان مرکز آمار ایران، 1385
ب- بر اساس سهم هر طبقه تعداد روستاهای نمونه به صورت تصادفی انتخاب شد.
برای تعیین حجم نمونه روستاها از روش برآورد تخمینی استفاده شده است. در پژوهش حاضر با بررسی پژوهشهای مرتبط و حجم نمونه آنها، با منظور نمودن حدودا 12 درصد جامعه آماری، تعداد 20 روستا به عنوان حجم نمونه پژوهش در نظر گرفته شد. دلایل منظور نمودن 12 درصد جامعه وجود شرایط سخت اقلیمی، فاصله زیاد روستاها از هم، تشابه روستاها با توجه به ماهیت مسئله مورد بررسی و محدودیت امکانات و زمان بوده است. در مرحله بعدی برای تعیین نمونه در سطح خانوار از فرمول کوکران استفاده شده است. با توجه به این فرمول حجم نمونه در سطح خانوار برابر با 380 خانوار تعیین گردیده است(جدول شماره 2-1و شکل شماره 1-1).
جدول شماره 2-1: وضعیت پراکندگی تعداد روستای مورد بررسی و خانوارهای نمونه
تعداد خانوار نمونهفاصله از شهر زابلی(کیلومتر)تعداد خانوارنام آبادی1023.8-19500کوران420کلاکوهم26128پرکن1051گورابک37182چگرد1420-3967کهن کهور25123کهن جان محمد28137دهی945منظوری1995کتوکان1364چدپایین630گلمی2640-59127سرنجدانی418گیتوک734پوزک1261شیراباد15چشمه سلیم419کله گوش2360-79113گوندان1037دراجین دن3803.8-801856مجموع ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن 1390، محاسبات محقق بر روی نقشه 100000/1مرکز آمار ایران 1385
نقشه 1-1: پراکندگی روستاهای نمونه بخش مرکزی شهرستان مهرستان
ماخذ: مرکز آمار ایران و محاسبات محقق
3-5-1- روش تحقیق
پژوهش حاضر از نوع مطالعات توصیفی-تحلیلی میباشد و منطق تحقیقاتی در این پژوهش مبتنی بر منطق قیاسی است . بدین معنی که محقق به دنبال آزمون نظریه سرمایهداری بهرهبری در بخش مرکزی شهرستان مهرستان است. با توجه به واقعیت موجود در زمینه روابط شهر و روستا در ناحیه مورد مطالعه و با توجه به فرضیه و مدل تحلیلی تحقیق، اصول نظریه مذکور قابل تعمیم به این ناحیه است.
6-1- روش جمعآوری دادهها
برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز از دو روش اسنادی و میدانی به شرح زیر استفاده شده است:
* اسنادی: در این روش ابتدا منابع مرتبط با روابط شهر روستا شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفتند و از آمار سازمانهای مختلف همچون منابع طبیعی، مرکزآمار ایران، جهاد کشاورزی، بنیاد مسکن و سازمان هواشناسی..استفاده شده است.
* میدانی: شامل مشاهده مستقیم، تکمیل پرسشنامه و مصاحبه با اهالی روستا میباشد. پس از جمعآوری دادههای مورد نیاز برای تحلیل دادهها از نرم افزارهایی همچون Exel و Spss مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین برای تحلیلهای فضایی و ترسیم نقشه از نرم افزار Arc Gis استفاده میگردد.
7-1- فرایند انجام تحقیق
1- انتخاب، تبیین وتحلیل مسئله تحقیق
2- انتخاب، طراحی وتشریح روش های تحقیق
3- گردآوری اطلاعات وداده ها
4- طبقه بندی، تجزیه وتحلیل وتفسیرداده ها
5- تدوین گزارش تحقیق (شکل شماره 1-1).
شکل 1-1: فرایند انجام تحقیق
ماخذ: تهیه و تنظیم توسط نگارنده
8-1- تعریف مفاهیم و کلید واژههای تحقیق
1-8-1- مفهوم روستا
فضایی اجتماعی با قلمرو مشخص عرفی/حقوقی و با جمعیتی کم یا زیاد که در آن نوع خاصی از فعالیتهای اقتصادی-عمدتا فعالیتهای بخش اول اقتصادی-بر اساس روابط مکانی-فضایی و اجتماعی-اقتصادی به انجام میرسد(سعیدی، 1388، 21). روستا از نظر مفهوم و تعریف پیوسته در مقایسه با شهر مورد بررسی قرار میدهند. البته همیشه نمیتوان به سادگی مرز مشخصی میان روستا و شهر قائل شد و با ارائه تعریفی کوتاه، این دو گونه واحد سکونتگاهی را از یکدیگر مجزا ساخت. برای تفکیک روستا از شهر نیز شاخصهایی در نظر گرفته میشودعمدهترین این شاخصها عبارتاند از:
الف) وسعت؛
ب) وضعیت و نوع فعالیت اقتصادی؛
ج) درجه اشتغال، قشربندی اجتماعی؛
د) درجه پیچیدگی روابط و مناسبات؛
ه) چگونگی بهرهگیری از نهادهای اجتماعی، فرهنگی، و اقتصادی و سیاسی؛
و) میزان و ترکیب جمعیت که رایجتر از موارد دیگر و معمولا معیاری تعیین کننده است(سعیدی، 1390، 18-19).
2-8-1- مفهوم روابط شهر و روستا
روابط شهر و روستا مجموعه روابط کالبدی-فضایی، اجتماعی-اقتصادی و حقوقی سیاسی سکونتگاههای روستایی با کانونهای کوچک و بزرگ شهری را شامل میشود(دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، 1387، 395). سرآغاز بحثهای جدی و علمی درمورد روابط شهر و روستا توسط جغرافیدانان عمدتا به دهه 1940 میلادی باز میگردد. یکی از پیشتازان این مبحث، هانس بوبک، جغرافیدان اتریشی است که نخستین بار در قالب روندهای تکاملی..در سال 1948 کوشید تا برای نخستین بار این مقوله را درچهارچوبی نظری مطرح سازد. کاربرد مفاهیمی همچون حوزه بلافصل یا حومه و حوزه نفوذ از ابزار اولیه این مبحث بود(سعیدی، 1390، 78). هانس بوبک بیشتر از سال 1938 تا اواخر 1970 به تئورسازی در بیان رابطه شهر و روستا در چهارچوب جغرافیای بورژوازی و بر اساس مطالعات جامع خود در ایران و سایر نقاط جهان بکار علمی پرداخت و نظریه “سرمایهداری بهرهبری” را مشخصا در مقاله ” مراحل اساس شکوفایی اجتماع و اقتصاد از دید جغرافیا” به سال 1959 وضع کرد و گسترش داد( مومنی، 1377، 135).
4-8-1- مفهوم سلطه
در این بررسی منظور از سلطه، روابط نابرابر بین شهر و روستا است. بدین معنی که این روابط به تحمیل نوعی ویژه از روابط سلطه با ماهیت استثماری از سوی شهرها بر محیطهای روستایی استوار است. در این ارتباط هانس بوبک در نوشتههای پیشتاز خود در زمینه روابط شهرها و حوزههای پیرامونی(روستایی) در کشورهای شرق اسلامی، بویژه ایران، این گونه روابط سلطه را در قالب نظریه سرمایهداری بهرهبری و مناسبات انگلی شهری-روستایی مطرح ساخته است(سعیدی، 1390، 79). ). اکارت اهلرس (1380) در بررسی خود درباره روند تکوین شهرهای سنتی و ما قبل سرمایهداری، جمعبندی جامع و گویایی از نقطه نظرات بوبک پیرامون سرمایهداری، به دست داده است. در این جمعبندی ویژگیهای اساسی این نوع صورتبندی این چنین معرفی شدهاند:
– شهرها نه تنها شالوده و اساس اولیه پرپایی خود را مدیون حوزه روستایی پیرامونی هستند، بلکه این حوزه از طریق مازاد تولید، اساس تغذیه جمعیت شهری را فراهم میسازد و در عین حال، حوزه بازاری تولیدات نهایی و نیم تمام شهری به شمار میآید؛
– شهرهای محل اصلی اقامت زمینداران بزرگ (مالکان غائب) است؛ از این رو،
– مازاد تولید روستاها به مراکز شهری انتقال مییابد و در واقع، شهرها اینگونه عواید را غصب میکنند؛ بدینسان،
– روستاها مراکز تولید و شهرها کانونهای بازاری و تجارت متکی بر تولیدات عرصههای روستایی به شمار میروند؛ به این ترتیب،
– شهرهای سنتی بر مبنای حومه روستایی پیرامون خود و به خاطر آن دوام و بقا مییابند؛ نتیجتا،
– روند تکوین اجتماعی-اقتصادی با پویش ناچیز خود، منجر به رشد شهرها و واپس ماندن محیطهای روستایی میگردد(همان، 80).
9-1- پیشینه تحقیق
بررسی پیشینه تحقیق محقق را با مطالعات و تحقیقات دیگران در زمینه مسأله مورد نظر آشنا و باعث می شود مرزها و قلمروی تحقیق خود را بهتر پیش بینی نماید.
1-9-1- کتابها:
– اهلرس ، اکارت2 در کتاب شهر – روستا – عشایر (مجموعه مقالات) ترجمه عباس سعیدی(1380) با اختصاص دادن مطالبی به مباحث روابط و مناسبات شهر و روستا نشان میدهد که دو شهر دزفول و طبس با حوزه پیرامونی خود رابطهای نابرابر به صورت سلطه این دو شهر بر حوزه پیرامونی دارند و نظریات بوبک را در ارتباط با روابط شهر و روستا در ایران تایید میکند.
– سعیدی، عباس در کتاب روابط و پیوندهای روستایی -شهری در ایران(1390) مطالبی را در اتباط با روابط سنتی شهر و روستا و نیز پیوندهای روستایی- شهری مطرح میکند و ضمن تفکیک این دو، نشان میدهد که روابط و پیوندهای روستایی-شهری چگونه سکونتگاههای شهری و روستایی را تحت تاثیر قرار میدهد.
– لینچ، کنت3 ترجمه محمد رضا رضوانی در کتاب روابط متقابل شهر و روستا در کشورهای در حال توسعه(1386)، بر جریانهای موجود بین نواحی شهری و روستایی تاکید میکند و در آن جریان کالاها ، مردم و ایدهها …را در روابط متقابل بین شهرها و نواحی روستایی بررسی میکند و ضمن دور شدن از مطالعه مناسبات فیزیکی بین شهر و روستا بر روابط متقابل بین آنها تمرکز میکند.
– سعیدی ، عباس در کتاب سطح بندی روستاهای کشور که در سال 1388توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی منتشر شد،تلاش نموده تا به ارائه الگوهایی برای خدمات رسانی به سکونت گاههای روستایی بپردازد .در حال حاضر نیز این مطالعه به عنوان اساس مطالعات کالبدی -فضایی در کشور مورد استفاده قرار می گیرد.
2-9-1- مقالات:
* قدیمی ترین پژوهش انجام گرفته در رابطه با چارچوب نظری پیرامون روابط شهر و روستا؛ مربوط به نظریه سرمایه داری بهره بری هانس بوبک4 (1959م) استاز دیدگاه وی نظام متمرکز کشورهای شرقی نقش اساسی در شکل گیری روابطی داشته است که بیشتر به نفع شهر صورت بندی می شده است.
* پل وارد انگلش5 جغرافیدان آمریکایی به عنوان یکی از پیشگامان مطالعات روابط شهر و روستا در ایران در پی تحقیقات خود در سالهای 1341 تا 1342 در کرمان با عنوان ” بهره و ده در ایران : سکونت واقتصاد در حوضه کرمان ” روابط شهر کرمان با روستاهای پیرامونش را در زمینه بافت قالی و قالیچه،تولید خشکبار و پرورش دام را مورد بررسی قرار می دهد و نتیجه تحقیقات وی نشان از وحدت و همبستگی شهر کرمان با روستاهای اطرافش داردوی در بررسیهای خود چارچوب حاکم بر روابط ناحیه را در یک قالب استعماری ذکر می کند که روستاهای ایرانی تحت سلطه شهرها قرار گرفته اند.
* مارسل بازن6 (1973) از جمله محققانی است که در چارچوب روابط شهر و روستا بررسیهای فراوانی انجام داده است. وی با بررسی منطقه قم با تأیید نظریه انگلش در راستای نقش و کارکرد شهر در برابر روستا به پدیده استعماری شهر بر روستا تأکید دارد. از نظر او عامل اصلی این رابطه تولید و توزیع قالی است که باعث همبستگی اقتصادی- اجتماعی و سیطره رابطه شهر بر سکونتگاههای رو ستایی بویژه بعد از اصلاحات ارضی و تکیه بر تولید قالی شده است. وی این رابطه را بسیار پیچیده می داند و در این میان نفوذ گسترده تجاری شهر را به همراه سرمایه گذاری و سرمایه داران شهری در بافت و تولید فرش و نظام حاکم اداری را در جذب روستاییان به طرف شهر مهمتر و موثرتر می داند.
* کاستلو یکی از محققانی است که در خصوص شهر و حوزه نفوذ در ایران مطالعه نموده است. او در سال (1976) در ناحیه کاشان و حوزه نفوذ بررسیهای عمیقی انجام داده است. او هم رویه با انگلیش و بازن، نقش شهر را عاملی اصلی در شکل گیری روابط روستا و شهر میداند، به طوریکه وابستگیهای فضایی سکونتگاههای روستایی به شهر با توجه به این نقش صورت میگیرد. او در تحقیقات خود ساختار اجتماعی و اقتصادی شهرهای کاشان، آران-بیدگل را در نظام سلسله مراتبی شهرهای ایران و منطقه کاشان مورد توجه قرار داده و مرکزیت بلامنازع شهر کاشان را در اقتصاد منطقه به اثبات رسانده و وابستگیهای آبادیهای پیرامون شهر کاشان را جهت فروش محصولات و تولیدات دستی، تامین خدمات و تسهیلات از این شهر مورد تاکید قرار داده است.
* پروفسور اکارت اهلرس 7 استاد دانشگاه ماربورگ آلمان با رویکردی مسبوق به نظریه های سنتی هانس بوبک، از برجسته ترین پژوهشگران پیرامون روابط شهر و روستا در ایران بوده است. وی نظریه سرمایه داری بهره بری هانس بوبک را در چارچوب عینی- عملی در نواحی موردی در کشور ایران مورد بررسی قیاسی قرار داده است. تأکید او در این نظریه نقش شهرهای کوچک و متوسط ایران در حوزه پیرامونی بوده است. وی با تدوین دو مقاله ” دزفول و حوزه نفوذ آن(1976م)” و “شهر و حوزه نفوذ در ایران: نمونه طبس (1977)” از اهمیت بسیار بالایی در بین سایر محققان برخوردار است . در مقاله دزفول به این نتیجه می رسد که مناسبات سنتی شهر دزفول و روستاهای پیرامون آن نه تنها نشاندهنده ویژگیهای خاص مالکیت است بلکه مشارکت نابرابر زمین داران شهری و روستاییان و خرده مالکان روستایی در این منطقه که در این مناسبات بیشترین نفع به مراکز شهری و بیشترین زیان به عرصه های پیرامون روستایی وارد می شود را نیز نشان می دهد. به عقیده اهلرس این مناسبات و روابط نابرابر نه تنها در گذشته وجود داشته است بلکه پس از اصلاحات ارضی در عرصه های روستایی دگرگونیهایی پدید آمده است و اگر چه درآمد روستاییان و حقوق سنتی مالکیت دچار تحول شده و جریان یکسویه انتقال محصولات به سوی مالکان شهری در حال دگرگونی است اما هیچ کدام از این تحولات مانع از سلطه و سیطره اقتصادی شهرها بر عرصه های پیرامون روستایی نگردیده اند. اهلرس در سال 1979 در مقاله شهر و حوزه نفوذ آن: نمونه طبس؛ جنبه دیگری از مناسبات شهر و روستا و وابستگی متقابل آنها را مورد تأکید قرار می دهد و این سوال اساسی را مطرح می سازد که اگر بپذیریم شهر به عنوان کانون عملکردی و سازماندهی حوزه روستایی است باز هم این پرسش مطرح خواهد شد که آیا بخش مهمی از عواید و منافع روستایی باید به جیب تجار شهری برود و یا اینکه ساکنان عرصه های روستایی خود بایستی بهره مندان مستقیم این عواید باشند؟ اهلرس در تحلیل خود از مناسبات حاکم بر شهر طبس و حوزه نفوذ آن عقیده دارد که در کنار نظام سنتی سهم بری که از ویژگیهای آن وجود مالکان شهرنشین ومکانیزم گردش پول و ثروت به سمت عمده فروشان وکسبه شهری است به تدریج نوعی وابستگی جدید در حال تکوین است، این وابستگی جدید برآمده از خصوصیات روند رشد اقتصاد شهری است و موید آن است که در گذر زمان مناسبات نابرابر سنتی و حاکم بر روابط شهر و حوزه نفوذ آن شدت خواهد گرفت. این روابط تا کنون حاکی از مناسبات سلطه اقتصادی شهر و رشد سریع اقتصادی و اجتماعی آن به ضرر عرصه های تحت نفوذ روستایی بوده است. بنابراین نظریه بوبک و بررسیهای اهلرس با دیدگاهی نظری – ادراکی پیرامون روابط شهر و روستا زمینه ای بود برای سایر پژوهشها در ایران به طوریکه بررسیهای فراوانی در این راستا صورت گرفته که در نواحی مختلف ایران با سازوکارهای ناحیه ای این نظریه را مورد آزمون قرار داده اند.
* مصطفی مومنی: ایشان در حوزه مطالعات روابط شهر و روستا دارای دو تحقیق مهم است که در آنها به نتایج قابل ملاحظهای دست یافته استاین نتایج به شرح ذیل میباشد:


پاسخ دهید